Dersim 37-38, İnsanlık Değerlerinin Çiğnenmesinde Sınırsızlıktır!...

Osmanlı İmparatorluğu döneminde, bu günkü anlam ve içeriğiyle bir "Kürd sorunu"ndan söz etmek mümkün değil. Ancak gösterilmek istendiği gibi, hiçbir sorunun yaşanmadığı da gerçeği yansıtmıyor. 19. Yüzyıla kadar yaşanan olaylarla 19. yüzyıldan sonra yaşanan olaylar arasındaki nedensel ve içeriksel farklılıklara dikkat edilmelidir. Bizlere öğretilen tarih anlayışından kaynaklı olarak, Özelde Osmanlı’daki genelde de dünyadaki değişimleri açıklamakta sorun yaşıyoruz. Tarih, geçmişte yaşanmış olayların bir aktarımı olarak görüldüğünde, tarihçi de sadece bir aktarıcı olur.

Aktarıcının, konumu, misyonu ve hizmet ettiği egemen anlayışın ideolojisini, aktardığı olaylara yansıtması da kaçınılmaz olur. Bu öznel yaklaşımın, tarihi, yasallılığı içinde kavrayamaması onu objektif bir bilim alanı olmaktan da çıkarır. Bu hikayeci tarih anlayışın en tipik aktarıcılarından biri de, Türk Tarih Kurumu Başkanı, Yusuf Hallaçoğlu’dur. Bu öznel tarih anlayışı, Osmanlı’nın dağılışını, "beceriksiz padişahlara" cumhuriyetin kuruluşunu da "üstün yetenekli, dahi" tanrısallık atfedilen kişilere bağlıyor.

Oysa, İBN HALDUN’un, yaklaşık altı yüz yıl önce ortaya attığı tarih anlayışı açıklayıcı ve yol göstericidir. İbn Haldun, tarihin nesnel yasalarına dikkat çekerken, toplumları(kavim) da tıpkı insan gibi, ‘doğan-büyüyen ve yok olan’ olarak görüp, toplumların evrimine işaret etmektedir. Bu çerçevede bakıldığında, Avrupa’da milliyetçilik anlayışının gelişmesi, Osmanlıya yansısı ve Osmanlı’nın modernleşme çabalarıyle 19. yüzyıldan itibaren farklı bir yapıya bürünmesi göz ardı edilmemeli. Bu farklı yapının yarattığı yaklaşımın diğer halklara ve Kürdlere yansımasıyla ortaya çıkan sorunların da yeni ve farklı bir özelliğe sahip olduğunu görüyoruz.

19. yüz yıla kadar yaşanan olaylarda, etnik, sosyal, kültürel çelişkilere rastlanmıyor. Yaşanan sorunlar daha çok güvenlik, denetim gibi konularla ilgiliydi. Bu sorunlar Kürd olmaktan kaynaklı değildi. Zaten, ‘Kürdistan eyaleti’ söylemi Osmanlıda olağan bir şeydi ve Beylikler düzeyinde de olsa Kürdlerin kendi yerel yönetimlerine itiraz edilmiyordu.

19. Yüzyıldan itibaren Kürd isyanlarının yoğunlaşmasını, milliyetçiliğin yayılması, Osmanlının modernleşme çabalarıyla ulus-devlete doğru yol alması ve Kürdlerin ulusal düzeye çıkmış talepleriyle bağlantılı olarak görmek gerekiyor. Kürd sorunu günümüzdeki boyutuyla, Osmanlı’da hiç yaşanmadı. Ancak, Osmanlının son yüz yılında yaşanan sorunların, Kürd sorununun bu günü üzerinde etkide bulunduğu söylenebilir.

20. Yüzyılın başlarında artan huzursuzluk, baskı ve yeni vergi yükleri, bir yandan ayaklanmalara neden olurken, diğer taraftan tıkanan sistemin değiştirilmesi veya düzeltilmesi için yeni örgütlenmelere hız verilmesini sağlıyordu. Jön Türklerin değişime dair tartışmaları genel olarak, şiddet mi, reform mu?- tüm halkları kapsayan bir Osmanlı devrimi mi,?

Müslüman Türklerin egemen olacağı bir Türk devleti mi?

Etrafında yapılıyordu. Ayrılıkla biten 1902 Paris kongresindeki iki görüşün günümüze kadar gelen etkileri söz konusudur. Daha liberal bir söyleme sahip olan Sabahattin bey liderliğindeki grup, tüm halkları kapsayan ve Avrupa’nın desteğini öngören bir anlayışa sahipti.

Ahmet Rıza’nın liderliğindeki grup ise, Türklük ve Müslümanlık temelinde bir Türk devleti anlayışından hareket ediyordu. Bu iki anlayıştan ilki(Sabahattin bey grubu), daha sivil ve Avrupa’daki gelişmelere daha gerçekçi bir yaklaşım içindeydi. Bu kısmen esnek, liberal anlayışı günümüze taşıyanlar ise, Demokrat Parti-Adalet Partisi- ANAP- ve en Son olarak da AKP’ dir. Bu çizgide yer alan partilerin bire bir örtüştüğünü ve tutarlı bir anlayışın kesintisiz halkaları oldukları söylenemezse de, halka yakınlıkları, orduya mesafeli oluşları ve seçkinciler tarafından horlanmaları, daha sivil bir siyaset izlemek istemeleri gibi birçok ortak noktalara sahip oldukları görülüyor.

Diğer taraftan, Müslüman-Türk orjinli ulus-devlet anlayışını, Ahmet Rıza liderliğindeki Jön Türkler temsil ederken, devamında, Ziya Gökalp’in teorik alt yapısını güçlendirdiği, İttihat-Terakki adıyla siyaset sahnesinde etkili oldular. Bu mirası devralıp günümüze taşıyanlar ise, M. Kemal, CHP, askeri ve sivil bürokrasi, Cumhuriyet kurumları(YÖK,TDK, TTK v.s) ve diğer militarist anlayışlardır. Bu iki anlayış arasındaki farkları, Sabahattin bey (Prens Sabahattin) ile Ziya Gökalp’ın toplumsal düşüncelerinde bulmak mümkün. Dönemin koşulları hesaba katıldığında, Prens Sabahattin’in liberal görüşleri daha sol bir içeriğe sahip olmasına karşın, sağ çizgi olarak algılanması; Ziya Gökalp’ın, pozitivist, aydın despotizmini savunan sağ anlayışın da ‘sol’ olarak değerlendirilmesi, yaşanan kavram kargaşasında önemli rol oynadı.

Bu gün için, AKP’nin, CHP’ ye göre sol bir anlayışa daha yakın olduğu gerçeğinin görülememesinin de temelinde yatan bu kavram kargaşasıdır. Yüz yılı aşkındır çekişen bu iki anlayış dönem dönem birlikte hareket etme gereği duymuşlardır. Özellikle de Kürdler söz konusu olduğunda ittifak yapmakta zorluk çekmemeleri düşündürücüdür. Tekçi anlayışını ilk dönemlerde gizleyen İttihatçılar, Türk ve Müslüman olmayan diğer halklarla birlikte örgütlenip onların da taleplerini içeren ortak bir mücadele görüntüsünü vermeyi başardılar. Meşrutiyetin (1908) ilanında bu ortak hareket belirleyici rol oynadı. Zaten İttihatçıların güçlü örgütlenmelerini, ilk etapta Balkanlar’da oluşturmaları da bunun göstergesidir.

Ulus- devlet anlayışlarının gereklerini, iktidarı ele geçirdikten sonra yerine getirmeye başlayan İttihatçılar, öncelikle Müslüman olmayan halklara yöneldiler. Tekçi anlayışları gereği, Kürd halkının da yok sayılması ya da Türklük içinde eritilmesi gerekiyordu. Bu gerekliliği de günümüze kadar sarkan bir anlayışla yerine getirmeye çalıştılar. Bu gün hala Statükocu çevrelerce savunulan, tek dil, tek millet, tek devlet, tek inanç anlayışının kaynağını İttihat ve Terakki’de bulmak yanlış değildir.

Bire bir örtüşmese de, Hamidiye Alayları ile bu günkü Koruculuk Sistemi arasında benzerlikler söz konusudur. İkisinde de amaç, devletin denetimini, etkinliğini ve caydırıcılığını birileri vasıtasıyla hissettirmektir. Koruculuk Sistemi sadece Kürd halkına yönelik bir araç iken, Hamidiye Alayları, Kürd halkını da kapsayan birden fazla halka yönelik bir araçtı ve öncelikli hedefi de gayrimüslimlerdi. Ayrıca Koruculuktan farklı olarak, Hamidiye Alayları sadece Kürdlerden oluşmuyordu. Hamidiye Alaylarında, yörede etkin olan feodaller belirleyici güçtü. Köy Kurucularına göre daha özerk ve daha çok hareket serbestisine sahip olan Hamidiye Alaylarının devlet nezdinde de itibarları daha fazlaydı. Kurucuların sadece içe yönelik yapısından farklı olarak Hamidiye Alayları, Başta Rusya ve İran olmak üzere, dışa karşı bir tedbir amacına da hizmet ediyordu. Toplumsal evrim, aynı zamanda kurumların da evrimini gerektiriyor.

Bu açıdan bakıldığında, Hamidiye Alayları – Aşiret Süvari Alayları (İttihat ve terakki’nin 1910’da yaptığı düzenlemeyle Hamidiye Alaylarının aldığı yeni ad) ve günümüz Koruculuk Sistemi arasında değişen, dönüşen ama kesintisiz olan bir bağ vardır. Bu bağ ve onları ortak kılan işlev ise, devletin çıkarlarına hizmet etmeye yönelik olmalarıdır.

Düşünsel altyapısı cumhuriyet öncesine, uygulaması da, cumhuriyetin ilk yıllarına denk gelen asimilasyon politikasının hayata geçirilme biçimi, farklı zamanlarda yapılmış olan tüm ‘insanlık suçu’ tanımlamalarına uygunluk gösteriyor.

Bütün insan tasarımlarında ortak olan, ‘dil sahibi varlık’ tanımlaması insan olmanın temel özelliklerinden biri olarak görülüyor. Bir insanın/toplumun dilini yasaklamak, onu en temel özelliklerinden birinden mahrum bırakmaktır. Başka bir deyişle, insanlığının yarısını elinden almaktır. Diğer baskılar göz ardı edilse bile, sadece dil’in yasaklanması bile, Kürd halkının yaşadığı sorunun ağırlığını göstermesi bakımından yeterli bir göstergedir. Kürdleri eritmek amacıyla onları topraklarından zorla koparıp başka bölgelerde yaşamaya zorlayan Türkiye Cumhuriyeti, yarattığı devşirme kültürünün içinde onları Türkleştirmeyi amaçlıyordu. Aynı amaçla Balkanlar’dan ve Kafkasya’dan getirilen göçmenlerin Kürd topraklarına yerleştirilmesi, ayrıcalıklar sağlanması da Kürdlerin Homojen yapısını bozmaya yönelikti.

Her türlü insanlık dışı uygulamaya maruz kaldıkları halde Kürdlerin asimile edilememesi üzerinde durmakta yarar var. Mezopotamya’nın yerleşik halklarından biri olan Kürdler, bir çok uygarlığın etkileşimi sonucu oluşan kültür havzasından beslendikleri için, devşirme bir kültür içinde erimeleri kolay değildi. Ayrıca, diğer parçalardaki Kürdlerin varlığı bir yandan moral destek sağlarken, diğer yandan da tarihlerini unutmalarına engel oluyordu.

Asimlasyon politikasının uygulanmasında başvurulan şiddet, Kürdlerde öfke birikimini sağlıyordu. Bu biriken öfke, şiddet yoluyla ortadan kaldırılmak istenen özelliklere sahip çıkmayı sağlıyordu. Cumhuriyetin ilk yıllarında yoğunlaşarak uygulanan bu politika, belli aralıklarla ve değişik yöntemlerle günümüze kadar sarkmıştır. Zor zamanlarında ortak kaderden, inanç birliğinden ve Türk-Kürd kardeşliğinden dem vuran Türkiye Cumhuriyeti, fırsat buldukça her türlü baskıyı uygulayarak kendi söylemlerinin inandırıcılığını ortadan kaldırmıştır. Devlet tarafından yaratılan bu güvensizlik, Kürdlerin birlikte yaşama umudunu her geçen gün daha da azaltmıştır.

Din kardeşliği söylemi, Amasya tamiminin içeriği, Mustafa Kemal’in İzmit açıklaması, Lozan görüşmelerinde İnönü’nün, ‘burada Kürd ve Türk halklarını temsil ediyorum’ söylemi, Görüşmeler sırasında Kürdlerin meclise yerel giysileriye gelmelerinin teşvik edilmesi, Kürdlerin Erzurum ve Sivas kongrelerindeki rolü gibi birçok neden, Kürdlerde, kurulacak cumhuriyette Türkler ile eşit haklara sahip olacakları inancını yerleştirmişti. Cumhuriyet sonrası yaşananlar, aldatılmış olma duygusu için yeteri kadar ağır ve ikiyüzlüce idi.